Dawne Kielce na starych fotografiach - jak zmieniało się miasto

Dlaczego stare fotografie Kielc są czymś więcej niż nostalgią?

Dawne Kielce na starych fotografiach to pełnoprawne źródło historyczne - nie tylko sentymentalne pamiątki, ale dokumenty, z których można odczytać układ ulic, rytm handlu, technologię transportu i sposób użytkowania przestrzeni publicznej przez ponad 150 lat. Jedno zdjęcie z Rynku w Kielcach potrafi równocześnie pokazać kształt pierzei, nawierzchnię z kocich łbów, szyldy kupców, typ latarni i relację pieszych z ruchem kołowym. Taką koncentrację informacji trudno osiągnąć innym źródłem - ani opisem słownym, ani mapą katastralną. Dlatego archiwalne zdjęcia Kielc są dziś narzędziem zarówno historyków, jak i turystów planujących spacer śladami dawnego centrum.

Fotografia jako źródło wiedzy o urbanistyce, handlu i codzienności

Kiedy oglądam archiwalne zdjęcia centrum Kielc z przełomu XIX i XX wieku, regularnie dostrzegam szczegóły, których nie ma w żadnym opisowym dokumencie: ślady torowisk na ulicy Sienkiewicza, rodzaj skrzynek pocztowych przy katedrze, układ kramów przy Rynku, zróżnicowanie elewacji kamienic i wysokość okien parteru. Każdy z tych elementów to konkretna informacja o tym, jak miasto funkcjonowało - gdzie skupiał się handel, gdzie ludzie się spotykali i co było prestiżowe, a co użytkowe.

Stare fotografie Kielc odsłaniają kilka nakładających się warstw historii jednocześnie:

• Urbanistyka i układ przestrzenny - szerokości ulic, linie pierzei, place, wjazdy i wyłomy w zabudowie, które mówią o planowaniu i spontanicznym wzroście miasta.
• Handel i reklama - szyldy, witryny sklepowe, stragany i tablice ogłoszeniowe, które lokalizują funkcje ekonomiczne konkretnych adresów.
• Transport i technologia - drogi brukowane kontra utwardzone, ślady torowisk, typy pojazdów, latarnie gazowe lub elektryczne jako wyznacznik epoki.
• Codzienność i ubiór - sposób poruszania się pieszych, grupy zawodowe widoczne w kadrze, relacje między klasami społecznymi wyrażone przez zajmowaną przestrzeń.
• Krajobraz naturalny jako tło - wzgórza otaczające miasto, stosunek zabudowy do terenów zielonych, widoki na Karczówkę i Kadzielnię, które zdradzają, jak miasto rosło w kierunku otaczającego go krajobrazu geologicznego.

Na co uważać przy podpisach, datach i lokalizacjach zdjęć?

Datowanie archiwalnych fotografii Kielc bywa zawodne - przy każdym zdjęciu bez konkretnej sygnatury instytucji archiwalnej stosuję zasadę: zamiast podawać pewną datę, piszę „ok. 1905" albo „według opisu archiwum, lata 1900-1915". Nieweryfikowalny podpis z grupy na portalu społecznościowym to trop do sprawdzenia, nie samodzielny dowód.

Przed włączeniem fotografii do tekstu lub opisu trasy dobrze zweryfikować kilka kwestii:

1. Czy podpis archiwalny wskazuje konkretną sygnaturę i instytucję przechowującą?
2. Czy datowanie opiera się na opisie technicznym (rodzaj papieru, format) czy historycznym (widoczne stroje, pojazdy, zdarzenia)?
3. Czy lokalizacja na zdjęciu zgadza się z mapą, planem katastralnym lub opisem muzealnym?
4. Jaki jest status praw autorskich i regulamin instytucji udostępniającej materiał?

„Fotografie archiwalne wymagają takiej samej weryfikacji jak każdy inny dokument historyczny: należy sprawdzić autora, datę powstania, sygnaturę archiwalną i kontekst wykonania zdjęcia." - Narodowe Archiwum Cyfrowe, materiały metodyczne dla użytkowników zasobów cyfrowych

Jak wyglądało centrum Kielc na dawnych fotografiach?

Centrum Kielc z przełomu XIX i XX wieku wyglądało zupełnie inaczej niż dzisiaj - ulica Sienkiewicza była wąską arterią handlową z intensywnym ruchem kołowym, Rynek zachowywał jeszcze czynną funkcję targową, a wzgórze katedralne z Pałacem Biskupów Krakowskich w Kielcach dominowało nad niską zabudową w sposób, który dziś przysłaniają drzewa i wyższe kamienice. Na starych fotografiach Kielce są miastem wyraźnych osi i dominant - czytelnych nawet przy pobieżnym oglądaniu.

Jak czytać zmiany na Rynku i w dawnym układzie miejskim?

Rynek w Kielcach na zdjęciach z końca XIX wieku to przestrzeń wyraźnie użytkowa: brukowane centrum, kramy, intensywna zabudowa wszystkich pierzei. Z praktyki porównywania dawnych kieleckich fotografii z dzisiejszym placem wynika, że największą zmianą nie jest sama zabudowa, lecz zmiana funkcji - z miejsca codziennego handlu w przestrzeń reprezentacyjno-spacerową. Stałe elementy to kształt placu i osie wylotowych ulic; zmienne - wszystko, co wiąże się ze sposobem użytkowania.

• Bruk i nawierzchnia - widoczna tekstura kocich łbów, zastąpiona współcześnie asfaltową nawierzchnią lub płytami chodnikowymi.
• Pierzeje - dawne kamieniczki mieszczańskie, dziś częściowo zastąpione nowszą zabudową lub uzupełnione po wojennych stratach.
• Obiekty handlowe - zanikające stragany i zewnętrzne ekspozycje towarów, które na starych fotografiach zajmowały środek placu.
• Detal architektoniczny - szyldy pisane ręcznie, drewniane okiennice, metalowe kraty balkonów widoczne na zbliżeniach elewacji.
• Ruch i zgromadzenia - codzienne targowisko, chłopi z wozami, piekarze z koszami - typy postaci, których czas w tym miejscu dawno minął.

Czym była ulica Sienkiewicza w dawnych Kielcach?

Ulica Sienkiewicza pełniła w starych Kielcach funkcję głównej osi reprezentacyjno-handlowej - przejeżdżały po niej wozy, chodzili handlarze i spacerowała zamożniejsza część mieszkańców. Dawne zdjęcia ulicy Sienkiewicza pokazują znacznie węższy pas jezdni, intensywną zabudowę po obu stronach i sklepy z wystawionymi towarami niemal na chodnik. Dziś to deptak i centrum usługowe; wówczas - tętniąca komunikacyjna żyła śródmieścia. Ta zmiana funkcji jest na fotografiach porównawczych dosłownie widoczna gołym okiem.

Plac Najświętszej Maryi Panny, katedra i Pałac Biskupów Krakowskich

Wzgórze katedralne z Bazyliką katedralną Wniebowzięcia NMP w Kielcach i Pałacem Biskupów Krakowskich było od wieków dominantą wysokościową miasta. Na starych fotografiach widać wyraźnie, że niższe od dzisiejszych budynki otoczenia powodowały, że cały zespół wystawał ponad miasto znacznie agresywniej - bez zasłony drzew i nowszej zabudowy. Historyczne zdjęcia pozwalają zobaczyć tę relację czysto, co współczesne spojrzenie ze zwykłego poziomu ulicy już nam nie umożliwia.

Których miejsc w Kielcach dziś już nie znajdziemy?

Część dawnych widoków Kielc nie ma prostego odpowiednika w dzisiejszej przestrzeni - fragmenty centrum zostały wyburzone, przebudowane lub pochłonięte przez powojenne planowanie urbanistyczne. Wojenne zniszczenia i kolejne fale modernizacji zmieniły skalę, rytm i charakter zabudowy, których rekonstrukcję możliwą jest jedynie na podstawie starych fotografii i opracowań Muzeum Historii Kielc. Brak budynku to jednak nie brak historii miejsca - dobry opis powinien wyjaśniać, co znajdowało się tam wcześniej i jaką funkcję pełni dziś ten fragment miasta.

Zabudowa mieszczańska, szyldy, bruk i dawne pierzeje

Drobna zabudowa mieszczańska z przełomu XIX i XX wieku - jednopiętrowe kamienice z mieszkaniami na górze i sklepami na dole - stanowiła tkankę centrum Kielc, którą najłatwiej dostrzec właśnie na starych fotografiach. Szyldy pisane cyrylicą i łacinką jednocześnie, witryny z ręcznie malowanymi reklamami, brukowane dziedzińce i przejazdowe sienie - to szczegóły, których w terenie po prostu nie ma i których odszukanie jest możliwe wyłącznie dzięki archiwaliom.

Przy porównywaniu dawnych zdjęć z obecnym stanem pracuję metodycznie i polecam dokładnie taki porządek:

1. Zidentyfikuj stały punkt orientacyjny - wieżę, szczyt wzgórza, oś ulicy lub kształt placu.
2. Ustal kierunek kadru i przybliżone miejsce, z którego robiono zdjęcie.
3. Porównaj linie horyzontu, kąt perspektywy i widoczne łuki ulic.
4. Dopiero potem analizuj detale: szyldy, okna, latarnie, bruk i pojazdy.
5. Sprawdź, czy w muzeum lub archiwum jest dodatkowy opis lokalizacji dla tej konkretnej fotografii.

Jak II wojna światowa i modernizacja zmieniły obraz Kielc?

Wojenne zniszczenia i powojenna przebudowa centrum Kielc doprowadziły do zmian, które czytelnik dostrzeże bardzo wyraźnie, zestawiając zdjęcia sprzed 1939 roku z fotografiami z lat 50. i 60. Niektóre kwartały odbudowano według nowych zasad urbanistycznych - z szerszymi arteriami, blokami i budynkami administracyjnymi, które zmieniły skalę i rytm zabudowy nie do poznania. Dawnych pierzejów nie można rekonstruować wyłącznie na podstawie zestawienia zdjęć „wtedy i teraz", bo samo spojrzenie nie wyjaśnia przyczyn zmian - potrzebne jest opracowanie historyczne z potwierdzeniem źródłowym.

Co przetrwało na starych fotografiach i w dzisiejszej przestrzeni?

Pałac Biskupów Krakowskich i Bazylika katedralna Wniebowzięcia NMP w Kielcach to najtrwalsze punkty orientacyjne historycznego centrum - rozpoznawalne na fotografiach niezależnie od epoki i widoczne dziś z kilku osi ulicznych (źródło: Muzeum Narodowe w Kielcach, materiały o historii pałacu, 2026). Wzgórze katedralne, Karczówka i Kadzielnia towarzyszą panoramom miasta od momentu, gdy fotografowie zaczęli ustawiać aparaty na kieleckich ulicach.

Pałac Biskupów Krakowskich i wzgórze katedralne

Pałac Biskupów Krakowskich jest jednym z kluczowych historycznych punktów orientacyjnych miasta i zarazem siedzibą Muzeum Narodowego w Kielcach. Na dawnych fotografiach pomaga rozpoznać perspektywę kadru, kierunek fotografowania i historyczny rdzeń Kielc. Zespół pałacowo-katedralny widać na zdjęciach z każdego kierunku historycznego centrum - wschodniego, zachodniego, a szczególnie wyraźnie od strony dolnych ulic, gdzie różnica poziomów podkreślała dominantę wzgórza bardziej dosadnie niż jakakolwiek ówczesna mapa.

„Pałac Biskupów Krakowskich w Kielcach jest jednym z najlepiej zachowanych przykładów wczesnorenesansowej architektury rezydencjonalnej w Polsce i stanowi centralny punkt ekspozycji Muzeum Narodowego w Kielcach." - Muzeum Narodowe w Kielcach, prezentacja zbiorów i historii obiektu (2026)

Na fotografiach porównawczych „dawniej i dziś" warto koncentrować się na kilku zmiennych jednocześnie:

• Zmiana drzewostanu - starsze fotografie pokazują mniejsze zadrzewienie wokół wzgórza, co eksponowało bryłę pałacu bezpośrednio i agresywnie.
• Ścieżki i drogi dojazdowe - ich przebieg zmieniał się kilkakrotnie; na zdjęciach z różnych epok widać wyraźnie każdą z tych zmian.
• Otaczająca zabudowa - niska zabudowa dawnych sąsiadujących działek versus obecna tkanka centrum i jej skala.
• Widok z dołu - z poziomu ulicy Zamkowej i okolic, gdzie skala dominanty wzgórza jest najlepiej czytelna i daje najsilniejszy efekt porównawczy.

Karczówka i Kadzielnia na dawnych panoramach

Karczówka - klasztor, widoki i spacer pojawia się na panoramach Kielc jako trwały element linii horyzontu od strony zachodniej. Dawne fotografie ukazują ją w innym otoczeniu: mniej zabudowy podnóżnej, inne pokrycie stoków, inny sposób użytkowania terenu między miastem a wzgórzem. Turysta, który chce zobaczyć tę zmianę na własne oczy, może dziś spojrzeć ze szczytu Karczówki w stronę centrum i porównać ten widok z archiwalnymi ujęciami - efekt jest zaskakujący.

Kadzielnia w Kielcach - rezerwat i amfiteatr to przykład miejsca, które zmieniło się wyjątkowo dramatycznie - z czynnego kamieniołomu i terenu eksplorowanego przez geologów w ogólnodostępną przestrzeń rekreacyjną i kulturalną. Na starych fotografiach widać Kadzielnię jako obszar aktywnego wydobycia z zabudowaniami przemysłowymi. Dziś to rozpoznawalny punkt edukacji geologicznej i wydarzeń. Zestawienie tych dwóch obrazów - archiwalnego i współczesnego - jest jednym z najciekawszych ćwiczeń historycznych, jakie Kielce mogą zaproponować.

Jak zaplanować spacer śladami dawnych fotografii Kielc?

Spacer śladami dawnych zdjęć Kielc najlepiej zacząć od Rynku, przejść ulicą Sienkiewicza do placu Najświętszej Maryi Panny, wejść na wzgórze katedralne i zakończyć przy Pałacu Biskupów Krakowskich - to 60-90 minut spacerem, tempo idealne na pierwszą konfrontację archiwalnych fotografii z obecnym widokiem. Centrum jest kompaktowe; między Rynkiem a wzgórzem mieści się dosłownie kilkaset metrów. Więcej o propozycjach na cały dzień znajdziesz w artykule Co zobaczyć w Kielcach w jeden dzień.

Trasa 1-2 godziny przez centrum dla pierwszej wizyty

Krótka trasa historyczna przez centrum Kielc jest łatwa i nie wymaga specjalnego przygotowania. Proponuję taki porządek punktów:

1. Rynek - stań w centrum placu i porównaj kształt z tym, co widać na archiwaliach. Szukaj stałych elementów: osi ulicznych i linii pierzei.
2. Ulica Sienkiewicza - idź deptakiem od Rynku w stronę centrum i oglądaj elewacje parterów. Dawne szyldy sklepowe znajdowały się właśnie tu, w gęstej linii.
3. Plac Najświętszej Maryi Panny - ważny punkt orientacyjny na dawnych fotografiach, konfrontacja z historycznym widokiem na kościół i okolice.
4. Wzgórze katedralne - podejście od strony Zamkowej lub Złotej daje perspektywę, którą fotografowie wybierali najczęściej.
5. Pałac Biskupów Krakowskich - na finał; Muzeum Narodowe w Kielcach jest czynne według aktualnego harmonogramu (godziny sprawdź przed wizytą na mnki.pl). Przy okazji warto odwiedzić muzea w Kielcach w okolicy wzgórza.

Jak połączyć spacer z Karczówką albo Kadzielnią?

Wariant rozszerzony trwa 3-4 godziny i wychodzi poza centrum, dając dostęp do historycznego krajobrazu miasta. Karczówka jest dostępna zielonym szlakiem z centrum - podejście zajmuje ok. 25-30 minut, poziom trudności łatwy do średniego. Kadzielnia jest z kolei łatwo osiągalna komunikacyjnie i bez forsownego marszu.

• Pora roku - zimą bez liści elewacje są czytelniejsze i łatwiej dostrzec dawną linię pierzei; latem ogródki gastronomiczne na trasie działają i spacer można spokojnie wydłużyć.
• Sprzęt - wygodne buty zawsze, aparat lub telefon do robienia porównawczych zdjęć, kilka wydrukowanych lub pobranych offline archiwalnych fotografii do bezpośredniego zestawienia.
• Metodyka fotografowania - rób zdjęcia z chodnika, szukaj tej samej wysokości osi co dawny fotograf; nie wchodź na jezdnię i nie blokuj ruchu pieszego dla ustawienia kadru.
• Sezon zimowy - brak listowia to przewaga: dawny i współczesny widok mają wspólny mianownik przez całą zimę, co ułatwia precyzyjne porównanie linii zabudowy.

Gdzie szukać wiarygodnych archiwalnych zdjęć Kielc?

Najbezpieczniej szukać fotografii Kielc w instytucjach zarządzających zasobami z metadanymi: Narodowym Archiwum Cyfrowym, Muzeum Historii Kielc, Muzeum Narodowym w Kielcach i Wojewódzkiej Bibliotece Publicznej im. Witolda Gombrowicza w Kielcach. Materiały z mediów społecznościowych mogą być pomocnym tropem, ale daty i lokalizacje zawsze wymagają potwierdzenia w źródle archiwalnym (źródło: Narodowe Archiwum Cyfrowe, zasady korzystania z zasobów, 2026).

Narodowe Archiwum Cyfrowe, muzea i biblioteki - gdzie szukać?

Najważniejsze instytucje z zasobami archiwalnych fotografii Kielc i ich praktyczne charakterystyki zestawia poniższa tabela:

Godziny otwarcia i ceny biletów Muzeum Historii Kielc i Muzeum Narodowego w Kielcach zmieniają się sezonowo - zawsze sprawdzaj je bezpośrednio przed wizytą na oficjalnych stronach instytucji (źródło: Urząd Miasta Kielce, kielce.eu, 2026).

Jak poprawnie podpisać i cytować archiwalną fotografię?

Poprawny podpis archiwalnej fotografii Kielc powinien zawierać instytucję przechowującą, tytuł lub opis z podpisu archiwalnego, datę lub zakres dat, sygnaturę i informację o licencji. Sam fakt publicznej dostępności zdjęcia w internecie nie oznacza zgody na publikację - wymaga to oddzielnego sprawdzenia regulaminu instytucji (źródło: Narodowe Archiwum Cyfrowe, 2026).

• Instytucja - np. „NAC, sygn. 3/1/0/10/3456" lub „Muzeum Historii Kielc, nr inw. MHK-XXX"
• Opis/tytuł - zgodny z podpisem archiwalnym, nie własną interpretacją autora tekstu
• Data - np. „ok. 1905" lub „lata 1900-1915, według opisu archiwalnego NAC"
• Prawa autorskie - np. „domena publiczna wg regulaminu NAC" lub „©Muzeum Historii Kielc, wszelkie prawa zastrzeżone; zgoda na reprodukcję wymagana"
• Link do źródła - bezpośredni adres rekordu w bazie instytucji, nie link do samego pliku graficznego

Z doświadczenia redakcyjnego wiem, że sprawdzenie praw autorskich i regulaminu instytucji zawsze wymaga oddzielnego kroku - nawet jeśli zdjęcie jest publicznie dostępne, może być udostępnione wyłącznie do niekomercyjnego użytku lub z wymogiem konkretnego, ściśle sformułowanego podpisu źródłowego.

Najczęściej zadawane pytania

Gdzie znaleźć stare fotografie Kielc?

Najlepszymi instytucjonalnymi źródłami są Narodowe Archiwum Cyfrowe z katalogiem online i portalem Szukaj w Archiwach, Muzeum Historii Kielc z opracowaniami historii centrum, Muzeum Narodowe w Kielcach zarządzające zbiorami związanymi z Pałacem Biskupów Krakowskich oraz Wojewódzka Biblioteka Publiczna im. Witolda Gombrowicza z regionalnymi zasobami cyfrowymi. Materiały z mediów społecznościowych mogą naprowadzić na konkretne zdjęcie, ale daty i lokalizacje warto zawsze potwierdzać w źródle archiwalnym, a nie w komentarzach pod postem.

Które miejsca w Kielcach najlepiej porównywać dawniej i dziś?

Najbardziej czytelne zestawienia dają: Rynek, ulica Sienkiewicza, plac Najświętszej Maryi Panny, wzgórze katedralne z Pałacem Biskupów Krakowskich, okolice dawnego dworca, Karczówka i Kadzielnia. Te miejsca mają stałe punkty orientacyjne - wieże, osie ulic, wzgórza - które pozwalają jednoznacznie ustawić dawny kadr obok współczesnego ujęcia. Drobna zabudowa mieszczańska bywa trudniejsza do zlokalizowania, bo jej ślady często zniknęły całkowicie.

Czy stare zdjęcia Kielc pokazują prawdziwy wygląd miasta?

Tak, ale fotografia pokazuje konkretny moment, kadr i wybór autora - nie obiektywną całość. Jedno zdjęcie to punkt wyjścia, nie kompletny opis. Przy poważnym opracowaniu historycznym warto sprawdzić datę, lokalizację, sygnaturę archiwalną i porównać z mapami, planami albo opisami muzealnymi. Fotografie z różnych epok zestawione razem dają znacznie pełniejszy obraz przemian niż pojedyncze ujęcie.

Jak rozpoznać miejsce na starej fotografii Kielc?

Identyfikację zaczyna się od stałych elementów krajobrazu: wież kościelnych, osi ulic, kształtu placów, linii wzgórz i charakterystycznych fasad, które przetrwały do dziś. Dopiero po ustaleniu ogólnej orientacji warto analizować detale - szyldy, typ okien, bruk, latarnie i układ ruchu. Porównanie z dawną mapą lub planem katastralnym pozwala precyzyjnie umiejscowić kadr i uniknąć błędów identyfikacyjnych.

Czy można publikować archiwalne fotografie Kielc na blogu?

Nie zawsze. Każda fotografia wymaga oddzielnej weryfikacji statusu praw autorskich i regulaminu instytucji udostępniającej. Materiały z Narodowego Archiwum Cyfrowego mają zróżnicowane licencje - część jest w domenie publicznej, część wymaga zgody lub podania konkretnych danych źródłowych. Przy wątpliwościach bezpieczniej zapytać instytucję bezpośrednio, niż opierać się na założeniu, że „dostępne online" znaczy „wolne do użycia".

Jaka trasa po Kielcach jest dobra do spaceru śladami dawnych zdjęć?

Na pierwszą wizytę sprawdza się trasa przez centrum: Rynek, ulica Sienkiewicza, plac Najświętszej Maryi Panny, katedra i Pałac Biskupów Krakowskich - ok. 60-90 minut spacerem, poziom łatwy. Wariant rozszerzony można połączyć z Karczówką albo Kadzielnią, dodając do trasy wyjście poza centrum i spojrzenie na historyczny krajobraz Kielc z wzgórza lub z poziomu dawnych kamieniołomów, gdzie zmiana jest spektakularna.

Jak bezpiecznie robić współczesne zdjęcia porównawcze?

Fotografowanie „ze starego kadru" czasem kusi, by stanąć na jezdni lub na skraju drogi. Zawsze wybieraj chodnik lub pobocze poza torem ruchu pieszego i kołowego, nie blokuj przejść i nie wchodź na ulicę bez upewnienia się, że jest bezpiecznie. Nieznacznie zmieniony punkt obserwacji jest znacznie lepszy niż ryzyko - na efektywnym zdjęciu porównawczym wystarczy, żeby stały punkt orientacyjny był dobrze widoczny, a reszta jest kwestią kompozycji.

Źródła i literatura

1. Narodowe Archiwum Cyfrowe - katalog archiwalnych fotografii i dokumentów, w tym zdjęcia Kielc i regionu świętokrzyskiego; zasoby online dostępne przez NAC.gov.pl i portal Szukaj w Archiwach (2026).
2. Muzeum Historii Kielc - opracowania i zbiory dotyczące historii urbanistycznej, społecznej i handlowej centrum Kielc; materiały dostępne stacjonarnie i przez zapytania do instytucji; godziny otwarcia i ceny biletów do sprawdzenia przed wizytą (2026).
3. Muzeum Narodowe w Kielcach - historia Pałacu Biskupów Krakowskich w Kielcach, ekspozycje stałe i materiały o historycznych panoramach miasta (2026).
4. Urząd Miasta Kielce - oficjalne informacje o przestrzeni publicznej, trasach turystycznych, aktualnych danych praktycznych i wydarzeniach miejskich (2026).
5. Wojewódzka Biblioteka Publiczna im. Witolda Gombrowicza w Kielcach - regionalne katalogi, bibliografie, pocztówki, stara prasa i zasoby cyfrowe pomocne przy kwerendzie historycznych widoków Kielc (2026).

Bartosz Nowicki

Przewodnik i pasjonat regionu kieleckiego. Podpowiada, co zobaczyc w Kielcach i okolicy, oraz jak zaplanowac wypad z rodzina.

Przeczytaj również

Jak powstały Kielce - legenda o świętym Wojciechu i początki miastaHugo Kołłątaj a Kielce - związki działacza oświecenia z regionemHistoria Kielc od średniowiecza do dziś - kalendarium najważniejszych datGórnictwo i hutnictwo w okolicach Kielc - dzieje przemysłu świętokrzyskiego