Dewon w Kielcach: skad rafy koralowe w gorach?

Kielce na dnie ciepłego morza - najkrótsze wyjaśnienie

Dewon w Górach Świętokrzyskich to klucz do zrozumienia, dlaczego w Kielcach oglądamy wapienie, skamieniałości i ślady dawnych raf sprzed około 419-359 mln lat, według International Commission on Stratigraphy. Kadzielnia, Wietrznia i Ślichowice nie są tropikalną rafą dziś, tylko zapisem paleozoicznego morza w skałach.

Z mojej praktyki redakcyjnej wynika, że największe zamieszanie robi jedno zdanie: „w Kielcach były rafy koralowe”. Jest prawdziwe tylko wtedy, gdy rozumiemy je geologicznie. Chodzi o dawne środowiska rafowe, wapienie dewońskie i organizmy morskie, a nie o współczesną Wielką Rafę Koralową przeniesioną do centrum miasta.

Czym był dewon w prostych słowach?

Dewon to okres paleozoiku trwający orientacyjnie od 419 do 359 mln lat temu, w którym na wielu obszarach rozwijały się płytkie morza, organizmy rafowe i osady węglanowe.

Dewon - okres geologiczny starszy od dinozaurów, datowany według aktualnej tabeli ICS na około 419-359 mln lat temu.
Kielce - miasto, w którym skały dewońskie wychodzą na powierzchnię w dawnych kamieniołomach i rezerwatach geologicznych.
Kadzielnia - dawny kamieniołom wapieni, dziś jeden z najbardziej rozpoznawalnych punktów geoturystyki Kielc.
Wietrznia - obszar, przy którym działa Centrum Geoedukacji, przydatne szczególnie dla rodzin i osób początkujących.
Ślichowice - rezerwat kojarzony z fałdem leżącym, czyli bardzo czytelnym przykładem deformacji warstw skalnych.

Czy w Kielcach naprawdę były rafy koralowe?

Tak, ale były to dawne środowiska rafowe dewonu, a nie żywe rafy koralowe istniejące dziś w mieście.

Najbezpieczniej mówić tak: w skałach Kielc zachował się zapis płytkiego morza, w którym żyły organizmy budujące i zasiedlające struktury rafowe. „Rafy koralowe w Kielcach” to skrót turystyczny. Poprawny opis wymaga dopowiedzenia: kopalne, dewońskie, utrwalone w wapieniach.

"Dewon w Górach Świętokrzyskich należy opisywać jako zapis dawnych środowisk morskich i węglanowych, nie jako współczesny ekosystem rafowy" - Państwowy Instytut Geologiczny - PIB, materiały edukacyjne, 2026

Kielce są jednym z najlepszych miejskich miejsc w Polsce do zobaczenia paleozoicznego morza w terenie, bo skały, rezerwaty i dawne kamieniołomy leżą blisko codziennej tkanki miasta.

Jak powstawały dewońskie wapienie w Górach Świętokrzyskich?

Wapienie dewońskie w Górach Świętokrzyskich powstawały głównie z osadów węglanowych i szczątków organizmów morskich odkładanych w dawnym morzu. Później osad twardniał, skały ulegały deformacjom, wyniesieniu i erozji, dlatego dziś oglądamy je w Kielcach na powierzchni.

Ten proces najlepiej tłumaczyć etapami. Najpierw działa biologia i chemia morza, potem czas, ciśnienie oraz ruchy skorupy ziemskiej. Bez tego łańcucha Kadzielnia byłaby tylko ładną ścianą skalną, a nie czytelną księgą o paleozoicznym morzu.

Z czego powstały wapienie dewońskie?

Wapienie dewońskie powstały z węglanu wapnia odkładanego jako muł, fragmenty szkieletów, skorup i struktur organizmów żyjących w ciepłym, płytkim morzu.

Koralowce kopalne - organizmy morskie, których szkielety mogły współtworzyć dawne struktury rafowe.
Stromatoporoidy - gąbkopodobne organizmy ważne dla wielu paleozoicznych budowli rafowych.
Ramienionogi - zwierzęta o muszlach, często mylone przez początkujących z małżami.
Liliowce - zwierzęta morskie, których człony łodyg bywają widoczne w wapieniach jako drobne przekroje.
Kalcyt - minerał węglanowy, który wypełnia szczeliny i buduje znaczną część wapieni.

Czym różni się dawna rafa od współczesnej rafy tropikalnej?

Dawna rafa dewońska różni się od współczesnej rafy tropikalnej składem organizmów, wiekiem i stopniem zachowania, choć obie łączy środowisko morskie oraz akumulacja materiału węglanowego.

Nie porównuję ich jeden do jednego. Współczesna rafa ma żywe koralowce, ryby, glony i dynamiczny ekosystem. W Kielcach mamy skałę: zapis, przekrój, ślad po organizmach i późniejszych procesach geologicznych. To robi różnicę.

Dlaczego skały morskie są dziś na powierzchni?

Skały morskie są dziś na powierzchni, bo po utworzeniu zostały przekształcone, zdeformowane, wyniesione i odsłonięte przez erozję w długiej historii Gór Świętokrzyskich.

W praktyce turystycznej pokazuję to tak: morze zostawiło osad, geologia zrobiła z niego skałę, a czas odsłonił ją w krajobrazie. Dlatego wapienie dewońskie w Kielcach nie są ciekawostką oderwaną od miasta. One budują jego wzgórza, kamieniołomy i rezerwaty.

Dewon kielecki jest czytelny, ponieważ łączy skamieniałości, wapienie, deformacje tektoniczne i krajobraz miejski w jednym, łatwo dostępnym obszarze.

Kadzielnia - najbardziej znana lekcja dewonu w Kielcach

Kadzielnia to dawny kamieniołom wapieni dewońskich, rezerwat przyrody nieożywionej i symbol geologicznych Kielc, opisany w materiałach Geoparku Kielce oraz miejskich źródłach turystycznych. W jednym miejscu widać skały, ściany, jaskinie, punkty widokowe i miejski amfiteatr.

Jeśli ktoś ma zobaczyć tylko jedno miejsce, zwykle polecam Kadzielnię. Ma skalę, światło, dobre punkty obserwacyjne i mocny kontrast: z jednej strony centrum Kielc, z drugiej ściany wapieni zapisujące znacznie starszą historię niż miasto.

Co zobaczyć na Kadzielni?

Na Kadzielni najlepiej zobaczyć ściany wapienne, punkty widokowe, jaskinie, rezerwatową część skał oraz relację dawnego kamieniołomu z amfiteatrem.

Ściany skalne - pokazują fakturę wapieni, spękania i różnice w odporności skały na wietrzenie.
Punkty widokowe - pozwalają zobaczyć Kadzielnię jako formę terenu, a nie tylko pojedynczą skałę.
Jaskinie - przypominają, że wapienie podlegają procesom krasowym i rozpuszczaniu przez wodę.
Amfiteatr - pokazuje, jak dawne wyrobisko dostało drugie życie jako przestrzeń wydarzeń.
Połączenie z centrum - ułatwia włączenie Kadzielni w spacer po mieście, Karczówkę albo dalsze atrakcje Kielc.

Jak czytać wapienie Kadzielni bez specjalistycznej wiedzy?

Zacznij od patrzenia na warstwowanie, kolor, pęknięcia i teksturę skały, a dopiero potem szukaj drobnych struktur przypominających skamieniałości.

Najlepsze światło bywa rano albo późnym popołudniem. Wtedy cienie podkreślają nierówności i łatwiej zobaczyć, że skała nie jest jednolitą bryłą. U początkujących działa prosta zasada: najpierw ogólny kształt ściany, potem detale, na końcu zdjęcie do spokojnego obejrzenia w domu.

Czy Kadzielnia jest dobra dla początkujących?

Tak, Kadzielnia jest dobra dla początkujących, bo łączy spektakularny krajobraz z łatwym dostępem i czytelną opowieścią o wapieniach dewońskich.

Nie trzeba znać stratygrafii, by poczuć sens miejsca. Dziecko zobaczy skały i jaskinie, dorosły zrozumie dawny kamieniołom, a osoba zainteresowana geologią dostanie punkt wyjścia do Wietrzni, Ślichowic i Biesaka-Białogonu. Dobrym uzupełnieniem jest tekst Kadzielnia w Kielcach - rezerwat, jaskinie i punkt widokowy.

Jak zwiedzać Kadzielnię odpowiedzialnie?

Zwiedzaj Kadzielnię po wyznaczonych ścieżkach, nie odłamuj skał i nie wchodź pod strome ściany, bo miejsce ma wartość ochronną oraz edukacyjną.

To nie jest muzeum z eksponatami do zabrania. Skała ma sens wtedy, gdy zostaje w ścianie i można ją porównać z warstwami obok. Zdjęcie detalu daje więcej niż odłupany kawałek wapienia bez kontekstu.

Kadzielnia pokazuje dewon najlepiej wtedy, gdy traktujemy ją jako stanowisko geologiczne, dawny kamieniołom i miejską atrakcję jednocześnie.

Ślichowice, Wietrznia i Biesak-Białogon - porównanie miejsc

Ślichowice, Wietrznia i Biesak-Białogon pokazują różne twarze geologii Kielc: fałd leżący, edukację terenową, krajobraz dawnych wyrobisk i spokojniejsze punkty obserwacyjne. Geopark Kielce wskazuje Kadzielnię, Wietrznię i Ślichowice jako ważne miejsca interpretacji dziedzictwa geologicznego miasta.

Nie każde miejsce działa tak samo na każdego turystę. Rodzinie z dziećmi częściej podpowiadam Wietrznię i Centrum Geoedukacji. Osobie, która lubi konkretną strukturę geologiczną, pokazuję Ślichowice. Kto chce ciszy, zwykle doceni Biesak-Białogon.

Czym różnią się Ślichowice od Kadzielni?

Ślichowice są mniejsze i bardziej specjalistyczne niż Kadzielnia, ale pokazują fałd leżący, czyli świetny przykład deformacji warstw skalnych.

Ślichowice - najlepsze do krótkiego wyjaśnienia, jak skały mogą zostać wygięte przez procesy tektoniczne.
Rezerwat Skalny im. Jana Czarnockiego - nazwa związana z geologiczną ochroną i edukacją, nie tylko z osiedlem Ślichowice.
Kadzielnia - mocniejsza wizualnie, lepsza na pierwszy spacer i zdjęcia krajobrazowe.
Wietrznia - najwygodniejsza edukacyjnie, szczególnie przez bliskość Centrum Geoedukacji.
Biesak-Białogon - mniej oczywisty punkt dla osób, które chcą wyjść poza najpopularniejszą trasę.

Czy Wietrznia jest dobra dla dzieci?

Tak, Wietrznia jest dobra dla dzieci, zwłaszcza gdy połączysz spacer z wizytą w Centrum Geoedukacji i sprawdzisz aktualne godziny przed wyjazdem.

Centrum Geoedukacji pomaga przełożyć trudne słowa na obraz, model i prostą historię. Dla rodzin to duża różnica. Sam teren Wietrzni daje kontakt ze skałami, a ekspozycja porządkuje wiedzę, zanim dziecko zmęczy się samym patrzeniem na ściany.

Które miejsce wybrać na pierwszy kontakt z geologią Kielc?

Na pierwszy kontakt wybierz Kadzielnię albo Wietrznię, bo dają najszybszy efekt edukacyjny i nie wymagają dużego przygotowania terenowego.

Miejsce	Najmocniejszy temat	Trudność	Dla kogo
Kadzielnia	Wapienie dewońskie, ściany skalne, krajobraz dawnego kamieniołomu	Łatwa do umiarkowanej	Pierwsza wizyta, zdjęcia, spacer miejski
Wietrznia	Edukacja geologiczna, Centrum Geoedukacji, dawne środowiska morskie	Łatwa	Rodziny, szkoły, początkujący
Ślichowice	Fałd leżący i deformacje warstw skalnych	Krótka, ale bardziej specjalistyczna	Osoby ciekawe tektoniki
Biesak-Białogon	Mniej popularny krajobraz geologiczny Kielc	Bardziej terenowa	Spacerowicze szukający ciszy

Jak połączyć te miejsca z historią miasta?

Połącz geologię z historią przez dawne kamieniołomy, rozwój miasta, punkty widokowe i przejście do centrum, Karczówki albo muzeów.

Dobrze działa układ: rano Kadzielnia, potem Wietrznia, a na koniec krótki przystanek przy Ślichowicach. Wtedy czytelnik widzi trzy poziomy opowieści: morze dewonu, siły deformujące skały i miasto, które wyrosło obok dawnych wyrobisk. Pomocne są też przewodniki Centrum Geoedukacji i Wietrznia - geologia dla rodzin oraz Ślichowice w Kielcach - fałd leżący i rezerwat geologiczny.

Ślichowice uczą tektoniki, Wietrznia porządkuje wiedzę, a Biesak-Białogon przypomina, że geologia Kielc nie kończy się na Kadzielni.

Skamieniałości rafowe - czego szukać wzrokiem, a czego nie dotykać?

Skamieniałości rafowe w Kielcach najlepiej rozpoznawać ostrożnie: szukaj wzrokiem przekrojów organizmów, warstwowania, żyłek kalcytu, jamek i różnic w teksturze wapienia. W rezerwatach nie odłamuj skał ani nie zabieraj okazów; zasady ochrony trzeba weryfikować w RDOŚ Kielce.

Najczęstszy błąd początkujących polega na tym, że każdą plamkę w skale biorą za skamieniałość. Czasem to faktycznie fragment organizmu. Czasem żyłka mineralna, spękanie albo ślad wietrzenia. W terenie lepiej powiedzieć „to może być” niż udawać pewność.

Jak rozpoznać skamieniałości rafowe podczas spaceru?

Rozpoznawaj skamieniałości przez kształt, powtarzalny wzór, kontrast z tłem skały i porównanie z ekspozycjami edukacyjnymi, najlepiej po sfotografowaniu detalu.

Przekroje koralowców - mogą przypominać promieniste lub komórkowe układy, ale wymagają ostrożnej interpretacji.
Stromatoporoidy - bywają widoczne jako masywne, warstwowane struktury w wapieniach rafowych.
Ramienionogi - mogą zostawiać przekroje muszli, często widoczne jako łukowate linie w skale.
Liliowce - ich człony mogą wyglądać jak małe krążki lub pierścienie w przekroju wapienia.
Żyłki kalcytu - jasne linie w skale nie są skamieniałością, ale pomagają czytać późniejszą historię pęknięć.
Warstwowanie - pokazuje sposób odkładania osadu i zmianę warunków na dawnym dnie morskim.

Czy można zbierać skały w rezerwacie?

Nie, w rezerwatach i chronionych stanowiskach nie należy odłamywać skał, zabierać okazów ani schodzić poza wyznaczone ścieżki.

To kwestia ochrony, ale też zwykłej uczciwości wobec następnych osób. Jeden odłupany fragment wydaje się mały. Sto takich fragmentów niszczy stanowisko. Fotografowanie działa lepiej: zostawia skałę na miejscu i pozwala wrócić do detalu z lupą albo atlasem.

"Stanowiska geologiczne zachowują wartość przede wszystkim wtedy, gdy skały pozostają w miejscu naturalnego odsłonięcia" - Regionalna Dyrekcja Ochrony Środowiska w Kielcach, zasady ochrony form przyrody, 2026

Co fotografować podczas spaceru geologicznego?

Fotografuj całe ściany, zbliżenia tekstur, warstwowanie, żyłki kalcytu i tablice informacyjne, bo dopiero zestaw zdjęć pozwala odczytać kontekst skały.

Dobry zestaw to trzy ujęcia: plan ogólny, półzbliżenie i detal z palcem albo monetą dla skali. Nie trzeba dotykać skały młotkiem. W Centrum Geoedukacji łatwiej potem porównać terenowe obserwacje z modelami i opisami.

Najlepszy okaz w rezerwacie to ten, który zostaje w skale i może uczyć kolejnych odwiedzających.

Jednodniowa trasa geologiczna po Kielcach

Najprostsza jednodniowa trasa geologiczna po Kielcach prowadzi przez Kadzielnię, Wietrznię z Centrum Geoedukacji i Ślichowice, z opcjonalnym Biesakiem-Białogonem dla bardziej zainteresowanych. Przed wyjściem sprawdź aktualne godziny, dostępność ekspozycji i ewentualne zamknięcia w źródłach Geoparku Kielce oraz miasta.

Nie podaję stałych cen ani godzin, bo takie dane szybko się starzeją. Dane praktyczne trzeba sprawdzić przed publikacją i przed wyjazdem. Sama logika trasy jest jednak stabilna: widowiskowy start, edukacyjny środek i krótki, konkretny przystanek tektoniczny.

Gdzie zobaczyć dewon w Kielcach w jeden dzień?

W jeden dzień zobacz Kadzielnię, Wietrznię z Centrum Geoedukacji i Ślichowice, a Biesak-Białogon dodaj tylko wtedy, gdy masz czas oraz wygodne buty.

Zacznij od Kadzielni, bo ściany wapienne i punkty widokowe od razu pokazują skalę geologii Kielc.
Przejdź lub podjedź na Wietrznię, gdzie teren i Centrum Geoedukacji pomagają uporządkować wiedzę o dewonie.
Zrób przerwę na posiłek w mieście, aby nie zamienić spaceru w pośpieszne zaliczanie punktów.
Odwiedź Ślichowice, żeby zobaczyć fałd leżący i zrozumieć, że skały po powstaniu mogły zostać silnie zdeformowane.
Dodaj Biesak-Białogon, jeśli lubisz spokojniejsze miejsca i bardziej terenowy charakter wycieczki.

Która trasa jest dobra dla rodzin?

Dla rodzin najlepszy jest wariant Kadzielnia plus Wietrznia i Centrum Geoedukacji, bo łączy skały, widoki, krótsze przejścia i ekspozycję edukacyjną.

Przy małych dzieciach skracam trasę. Lepiej zobaczyć dwa miejsca uważnie niż cztery w zmęczeniu. Kadzielnia daje efekt „wow”, Wietrznia dodaje kontekst, a Centrum Geoedukacji pozwala odpocząć od samego marszu. Dodatkowe pomysły można połączyć z tekstem Góry Świętokrzyskie z dziećmi - łatwe trasy i miejsca edukacyjne.

Co sprawdzić przed wyjściem?

Przed wyjściem sprawdź pogodę, godziny Centrum Geoedukacji, dostępność jaskiń lub ekspozycji, stan ścieżek i wydarzenia na Kadzielni.

Buty - wybierz stabilne obuwie, bo po deszczu wapienne ścieżki i schody mogą być śliskie.
Woda - zabierz ją także na krótką trasę, szczególnie latem i przy spacerze z dziećmi.
Godziny - weryfikuj je w dniu wyjazdu, bo ekspozycje, jaskinie i wydarzenia mogą mieć zmienny harmonogram.
Bezpieczeństwo - nie wchodź pod niestabilne ściany i pilnuj dzieci przy barierkach oraz stromych fragmentach.
Plan B - miej alternatywę muzealną albo gastronomiczną, gdy pogoda zepsuje spacer terenowy.

Jak połączyć geologię z weekendem w Kielcach?

Połącz geologię z weekendem przez Kadzielnię, centrum miasta, Karczówkę, lokalną gastronomię i jeden punkt edukacyjny zamiast samego biegania po rezerwatach.

Tak ułożony dzień nie męczy. Rano skały, w południe wystawa albo obiad, po południu punkt widokowy. Osobom planującym cały pobyt przyda się też przewodnik Najlepsze atrakcje Kielc na weekend.

Dane sprawdzone redakcyjnie: 2026; godziny otwarcia, ceny i dostępność ekspozycji wymagają weryfikacji bezpośrednio przed publikacją w źródłach Geoparku Kielce lub Urzędu Miasta Kielce.

Najczęstsze błędy i uproszczenia o rafach koralowych w Kielcach

Największy błąd to pisanie, że w Kielcach są współczesne rafy koralowe. Poprawniej: w Kielcach występują wapienie i stanowiska geologiczne interpretowane jako zapis dawnych, dewońskich środowisk morskich i rafowych, zgodnie z edukacyjnymi opracowaniami PIG-PIB oraz Geoparku Kielce.

Ostrożny język nie osłabia tekstu. Przeciwnie, buduje zaufanie. Geologia lubi precyzję, bo między „rafa”, „wapień rafowy”, „środowisko rafowe” i „skamieniałość” są różnice, które w terenie naprawdę mają znaczenie.

Jak mówić o rafach w Kielcach poprawnie?

Mów, że Kielce mają skały będące zapisem dawnych środowisk rafowych, a nie żywe rafy koralowe istniejące współcześnie.

Używaj określenia „kopalne środowiska rafowe”, gdy opisujesz dewońską genezę wapieni.
Dodawaj wiek dewonu, czyli około 419-359 mln lat temu, gdy tłumaczysz skalę czasu.
Rozróżniaj Kadzielnię jako stanowisko geologiczne i amfiteatr jako obiekt wydarzeniowy.
Doprecyzuj Ślichowice jako Rezerwat Skalny im. Jana Czarnockiego, gdy mówisz o fałdzie leżącym.
Wskazuj Centrum Geoedukacji jako miejsce interpretacji, a nie jako sam rezerwat Wietrznia.

Czego nie upraszczać?

Nie upraszczaj tak, jakby każdy widoczny fragment wapienia był jednoznacznie częścią rafy koralowej, bo skały mają różne tekstury, genezę i późniejszą historię.

Unikam też zdań, które obiecują zbyt wiele: „wszędzie znajdziesz skamieniałości”, „wystarczy odłupać kawałek”, „to dokładnie taka rafa jak w tropikach”. Takie skróty są atrakcyjne, ale psują wiarygodność i mogą zachęcać do niszczenia stanowisk.

Dlaczego dewon jest ważny dla turystyki Kielc?

Dewon jest ważny dla turystyki Kielc, bo daje miastu wyróżnik: widoczne w terenie skały paleozoicznego morza, rezerwaty geologiczne i edukację dostępną bez dalekiej wyprawy.

Pałac Biskupów Krakowskich, Karczówka, muzea i wydarzenia pokazują historię kultury. Kadzielnia, Wietrznia, Ślichowice i Biesak-Białogon pokazują historię znacznie starszą. Razem tworzą opowieść, której nie da się skopiować w dowolnym mieście.

Kielce są wyjątkowe turystycznie dlatego, że geologia nie leży tu poza miastem, lecz wchodzi w codzienny krajobraz spacerów, punktów widokowych i dawnych kamieniołomów.

Najczęściej zadawane pytania

Czy w Kielcach naprawdę były rafy koralowe?

Tak, ale trzeba rozumieć to geologicznie. W Kielcach zachowały się wapienie i skamieniałości związane z dawnymi środowiskami rafowymi dewonu, a nie współczesne, żywe rafy koralowe. Najtrafniej mówić o kopalnym zapisie paleozoicznego morza.

Ile lat mają skały dewońskie w Kielcach?

Dewon trwał orientacyjnie od około 419 do 359 mln lat temu według International Commission on Stratigraphy. Konkretne kieleckie skały mogą reprezentować różne odcinki tego okresu. Przy szczegółowym datowaniu najlepiej sięgać do opracowań PIG-PIB i publikacji geologicznych.

Gdzie najlepiej zobaczyć dewon w Kielcach?

Najbardziej rozpoznawalna jest Kadzielnia, a bardzo dobrym miejscem edukacyjnym jest Wietrznia z Centrum Geoedukacji. Ślichowice pokazują fałd leżący, czyli strukturę ważną dla zrozumienia deformacji skał. Biesak-Białogon warto dodać, gdy chcesz spokojniejszej, mniej oczywistej trasy.

Czy Kadzielnia jest dobra dla dzieci?

Tak, Kadzielnia jest dobra dla dzieci, bo ma widoczne skały, punkty widokowe i łatwy miejski kontekst. Trzeba jednak pilnować dzieci przy stromych fragmentach, barierkach i schodach. Dla rodzin świetnym uzupełnieniem jest Centrum Geoedukacji na Wietrzni.

Czy można zbierać skamieniałości w kieleckich rezerwatach?

Nie należy zbierać skamieniałości ani odłamywać skał w rezerwatach i stanowiskach chronionych. Takie działanie niszczy kontekst geologiczny, który jest ważniejszy niż pojedynczy fragment. Najlepszą praktyką jest fotografowanie detali i korzystanie z ekspozycji edukacyjnych.

Czym różnią się Ślichowice od Kadzielni?

Kadzielnia jest bardziej widowiskowa turystycznie, z dużymi ścianami skalnymi, jaskiniami i amfiteatrem. Ślichowice są mniejsze, ale bardzo ważne geologicznie, bo pokazują fałd leżący. To dobry krótki przystanek dla osób, które chcą zrozumieć deformacje warstw skalnych.

Dlaczego w Górach Świętokrzyskich widać skały morskie?

Skały powstałe na dawnym dnie morskim zostały później przekształcone, wyniesione i odsłonięte przez procesy tektoniczne oraz erozję. Dlatego dziś można oglądać ślady morza w krajobrazie Kielc i Gór Świętokrzyskich. To jedna z najmocniejszych stron lokalnej geoturystyki.